Terytorialsi w hołdzie Żołnierzom Niezłomnym

Ustanowiony w 2011 roku Narodowy Dzień Pamięci "Żołnierzy Wyklętych" nawiązuje do tragicznych wydarzeń z 1 marca 1951 roku. Tego dnia władze komunistyczne wykonały wykrok śmierci na siedmiu członkach IV Zarządu Głównego Zrzeszenia "Wolność i Niezawisłość".

Decyzją ministra obrony narodowej 1 marca 2017 roku 1 Podlaska Brygada Obrony Terytorialnej przejęła tradycje oddziałów bojowych Okręgu Białystok Armii Krajowej, Armii Krajowej Obywatelskiej oraz Zrzeszenia "WiN".

Na zaproszenia władz lokalnych żołnierze 1 Podlaskiej Brygady Obrony Terytorialnej wystawią asystę honorową podczas uroczystości w Białymstoku, Łomży, Suwałkach, Augustowie, Goniądzu oraz w Wysokiem Mazowieckiem.

Terytorialsi wsparli też Hufiec ZHP Białystok w organizacji VI Nocnego Marszu Wilczym Tropem.

Żołnierze Niezłomni

Po tzw. "wyzwoleniu" Polski żołnierze Armii Krajowej nie mogli czuć się bezpieczni. W pierwszych miesiącach po wkroczeniu do Polski Armii Czerwonej około 4000 żołnierzy AK zostało wywiezionych do ZSRR. Ówczesny ppłk Władysław Liniarski ps. "Mścisław", komendant Okręgu Białystok AK, tak opisywał tamtą sytuację: "(...) każdy obywatel, bez względu na płeć, wiek, pochodzenie i wykształcenie, jeśli tylko doniesie [ktoś] do NKWD, iż pracował w AK, ma zgotowany los na tymczasowy pobyt w więzieniu i zapewniony wyjazd na Syberię"*. Realna ocena motywacji władz ZSRR była efektem doświadczeń "Mścisława" z okresu pierwszej okupacji sowieckiej (od września 1939 roku do czerwca 1941 roku).

W odpowiedzi na rozkaz gen. bryg. Leopolda Okulickiego ps. "Niedźwiadek" o rozwiązaniu AK ppłk Władysław Liniarski powołał do życia nową organizację - Armię Krajową Obywatelską: "Armia Krajowa Obywatelska istnieje nadal. Bo dowódca [gen. bryg. Leopold Okulicki - przyp. ŁW] wydał rozkaz - <> (...) Bo Rada Ministrów mówiąc o rozwiązaniu AK, nakazuje <>. Obywatele - żołnierze! Przysięgamy, że będziemy posłuszni naszym prawowitym Władzom, które nakazują bronić nadal zagrożonej Ojczyzny. Że przestaniemy się różnić między sobą, bo w czasie walki nie czas się kłócić o poglądy (...)".

Struktura terenowa AKO była podzielona na inspektoraty i obwody (odpowiadające powiatom). Początkowy stan AKO obliczano na około 27 000 żołnierzy. W maju 1945 roku AKO podporządkowała się Delegaturze Sił Zbrojnych.

Pod koniec lipca 1945 roku ppłk Władysław Liniarski został aresztowany, a następnie skazany na karę śmierci zamienioną na 10 lat więzienia.

Ostatecznie AKO, w znacznie zmniejszonym stanie osobowym będącym efektem m.in. "rozładowywania lasów", weszła w struktury Zrzeszenia "Wolność i Niezawisłość".

Poza siłami podległym "Mścisławowi" na terenie województwa białostockiego działały też oddziały Narodowego Zjednoczenia Wojskowego.

Wśród najważniejszych dokonań AKO znalazło się m.in. opanowanie Grajewa i odbicie ponad 200 więźniów (w nocy z 8 na 9 maja 1945 roku). Największą, pod względem liczebnym, potyczką była bitwa pod Ogółami (8 lipca 1945 roku) - 180 żołnierzy Zgrupowania AKO "Piotrków" wyszło z obławy zorganizowanej przez ok. 400 osobową grupę operacyjną UB-MO wspartą siłami wojska.

Ostatni żołnierz AK-AKO-WiN - ppor. Stanisław Marchewka ps. "Ryba" - zginął w walce nocą z 3 na 4 marca 1957 r. Jego śmierć uznaje się za symboliczny koniec drugiej konspiracji niepodległościowej w Podlaskiem.

*cytaty za Wyklęci 1944–1963. Żołnierze podziemia niepodległościowego w latach 1944–1963, red. Kazimierz Krajewski i Tomasz Łabuszewski, Warszawa 2017