Co się zmieni w prawie dla samorządów z początkiem 2026 roku

Zmiany w prawie budowlanym, obowiązkowe e-Doręczenia, nowe uprawnienia sołtysów, a także zmiany w języku urzędowym - publikujemy przegląd wybranych przepisów, które wejdą w życie od stycznia 2026 roku i będą miały wpływ na funkcjonowanie samorządów.

Obowiązkowe e-Doręczenia

31 grudnia 2025 r. zakończył się okres przejściowy dla e-Doręczeń w komunikacji urzędów z obywatelami i firmami. Oznacza to, że od 1 stycznia 2026 r. to e-Doręczenia będą podstawowym sposobem elektronicznego doręczania pism urzędowych, a ePUAP będzie stosowany tylko w określonych przepisami przypadkach. 

Zmiany w prawie budowlanym

Od 1 stycznia 2026 r. wchodzą w życie obowiązki dotyczące realizacji m.in. budynków wielorodzinnych oraz budynków użyteczności publicznej wynikające z ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej. W odniesieniu do wielorodzinnych budynków mieszkalnych, w których planowane są kondygnacje podziemne, chodzi o takie zaprojektowanie inwestycji, aby umożliwić zorganizowanie miejsc doraźnego schronienia. 

Również 1 stycznia mają wejść w życie przepisy znowelizowanego Prawa budowlanego, które nałożą na inwestorów dodatkowe obowiązki związane z przygotowaniem dokumentów niezbędnych do uzyskania pozwolenia na budowę. 

Nowe zasady rozliczania godzin ponadwymiarowych

Od 1 stycznia 2026 r. wchodzą w życie korzystne dla nauczycieli rozwiązania w zakresie wynagradzania za godziny ponadwymiarowe. Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe będzie przysługiwało nauczycielowi w każdym przypadku, gdy niezrealizowanie przez niego przydzielonych godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych nastąpiło z przyczyn niedotyczących nauczyciela, a nauczyciel był gotów do realizacji tych zajęć. Nauczyciele otrzymają zatem wynagrodzenie za niezrealizowane godziny ponadwymiarowe w różnych przypadkach nieodbycia zajęć z przyczyn leżących po stronie szkoły, np. z powodu nieobecności ucznia na zajęciach prowadzonych z nim indywidualnie, wyjazdu klasy na wycieczkę itp. Warunkiem zachowania prawa do wynagrodzenia jest pozostawanie nauczyciela w tym czasie w gotowości do realizacji tych zajęć.

Doprecyzowano również przepis art. 35 ust. 3f Karty Nauczyciela, tak aby nie budził wątpliwości, że pomniejszanie pensum przy wyliczaniu godzin ponadwymiarowych obejmuje także tygodnie, w których przypadają dni, w których dla nauczyciela nie zaplanowano zajęć.

Ustawa wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2026 r., jednak przepis art. 35 ust. 3e Karty Nauczyciela, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 21 listopada 2025 r., będzie miał zastosowanie do ustalania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe przypadające do realizacji począwszy od 1 września 2025 r. Wynagrodzenie za niezrealizowane godziny ponadwymiarowe w okresie od 1 września 2025 r. do 31 grudnia 2025 r., za które nauczyciele nie otrzymali wynagrodzenia, gdyż nie przysługiwało im ono na podstawie art. 35 ust. 3e Karty Nauczyciela w dotychczasowym brzmieniu, będzie wypłacane do 6 lutego 2026 r.

Zmiany w funduszu sołeckim i nowe uprawnienia sołtysów

Od 1 stycznia 2026 r. weszły w życie przepisy zmieniające zasady finansowania zadań z funduszu sołeckiego oraz rozszerzające uprawnienia sołtysów. 

Zgodnie ze znowelizowaną ustawą o samorządzie gminnym oraz ustawą o funduszu sołeckim, sołtys będzie miał prawo do uczestniczenia w posiedzeniach komisji rady gminy, a nie jak dotychczas tylko w sesjach rady. Uczestnictwo w sesji lub posiedzeniu komisji nie będzie obejmowało prawa do udziału w głosowaniu.

Nowe przepisy będą też gwarantowały sołtysom bezpieczniejsze warunki realizacji zadań zleconych przez gminę.

„Gmina zapewnia członkom organu wykonawczego jednostki pomocniczej ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej i od następstw nieszczęśliwych wypadków, zaistniałych w związku z wykonywaniem zadań związanych z obowiązkami inkasenta oraz poborem podatków w drodze inkasa oraz realizacją umów” – wskazano w ustawie.

Na podstawie nowych przepisów wójt będzie mógł upoważnić przewodniczącego organu wykonawczego jednostki pomocniczej do zawierania umów związanych z zarządzaniem i korzystaniem z mienia komunalnego. Kwestie te będą musiały zostać określone w statucie gminy.

Ustawa wprowadza też możliwość powoływania przez wójta konwentu przewodniczących organów wykonawczych jednostek pomocniczych gminy, który będzie pełnił funkcje organu opiniodawczo-doradczego wójta. 

Zmiany w ustawie o funduszu sołeckim doprecyzowują m.in. zasady składania wniosków o dofinansowanie zadań. Jak wskazano w nowych przepisach, w przypadku, gdy któreś z przedsięwzięć zgłoszonych we wniosku nie będzie spełniało ustawowych kryteriów, wójt nie będzie musiał odrzucać całego wniosku, a jedynie zadanie budzące wątpliwości. W przypadku, gdy wniosek albo przedsięwzięcie zostaną odrzucone przez wójta z powodu niespełnienia warunków, zebranie wiejskie może ponownie uchwalić odpowiednio wniosek albo przedsięwzięcie. Na ponowne zgłoszenie wniosku sołtys będzie miał 14, a nie jak dotychczas 7 dni.

Nowa ustawa wprowadza też możliwość tworzenia młodzieżowych rad jednostek pomocniczych gminy oraz określa zasady ich funkcjonowania i finansowania. 

Zmiany w języku urzędowym

Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN ogłosiła w 2024 r. zbiór zasad ortografii i interpunkcji zawierający zmiany, które będą obowiązywać od początku 2026 roku. Kilkunastomiesięczna karencja miała dać możliwość przygotowania się na wejście w życie nowych przepisów. Rada jest jedynym organem uprawnionym (na mocy Ustawy o języku polskim) do kodyfikowania normy ortograficznej (i interpunkcyjnej).

Oznacza to m.in., że od 1 stycznia 2026 r. zmieni się pisownia nazw mieszkańców miast i ich dzielnic, osiedli i wsi (np. Łęczyczanin, Chochołowianin) - będzie tu obowiązywać wielka litera. Wielka litera zostanie też wprowadzona w wyrazie stojącym na początku nazwy obiektu w przestrzeni publicznej, np. aleja, brama, bulwar (przy utrzymaniu pisowni małą literą wyrazu ulica), np. ulica Józefa Piłsudskiego, Aleja Róż, Brama Warszawska.

Zmiany obejmą też wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów (oprócz przyimków i spójników) w wielowyrazowych nazwach lokali usługowych i gastronomicznych, np. Karczma Słupska, Kawiarnia Literacka, Księgarnia Naukowa. RJP wprowadziła jednolitą łączną pisownię cząstek niby-, quasi- z wyrazami zapisywanymi małą literą, np. nibyartysta, nibygotyk, nibyludowy, quasiopiekun.

Zmiany mają trafiać do nowych wydań podręczników szkolnych, trwają spotkania z nauczycielami. Członkowie RJP informują, że Rada odpowiada tylko za opracowanie zmian, natomiast ewentualne decyzje dotyczące konsekwencji ich wprowadzenia mają charakter administracyjny i należą do kompetencji organów państwa, organów samorządowych itp. O ile Radzie wiadomo, w związku ze zmianami od początku 2026 r. nie trzeba wymieniać tabliczek informacyjnych np. na urzędach, a Centralna Komisja Egzaminacyjna zastosuje pięcioletni okres przejściowy, podczas którego będą obowiązywały stare i nowe zasady

Nowe zasady naliczania dodatku stażowego

Zgodnie ze znowelizowanym Kodeksem pracy od 1 stycznia 2026 r. do stażu zaliczane będą również inne formy działalności zawodowej, a nie jak dotychczas zatrudnienie wynikające z umowy o pracę. 

Zgodnie z nowymi przepisami do stażu pracy wliczać będą się:
•    okresy prowadzenia pozarolniczej działalności oraz współpracy z osobą prowadzącą działalność,
•    okres zawieszenia działalności gospodarczej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem,
•    okresy wykonywania umowy zlecenia,
•    świadczenia usług, umowy agencyjnej oraz okres pozostawania osobą współpracującą,
•    okres pozostawania członkiem rolniczej spółdzielni produkcyjnej i spółdzielni kółek rolniczych,
•    przebyty za granicą (udokumentowany) okres wykonywania innej niż zatrudnienie pracy zarobkowej.

Ustawa obejmuje też okresy prowadzenia działalności i zatrudnienia na podstawie umów zlecenia sprzed wejścia w życie nowych przepisów. Oznacza to, że pracownik będzie miał prawo do ponownego przeliczenia stażu pracy.

Dla pracodawców z sektora finansów publicznych nowe przepisy ustawy będą obowiązywały od 1 stycznia 2026 roku, dla pozostałych pracodawców od pierwszego dnia miesiąca po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia ustawy.

Nowe progi zamówień publicznych

Zgodnie z ustawą z dnia 25 lipca 2025 r. o zmianie ustawy Prawo zamówień publicznych oraz niektórych innych ustaw, od 1 stycznia 2026 r. minimalny próg stosowania ustawy – Prawo zamówień publicznych został podwyższony ze 130 000 zł do 170 000 zł. 

Zmienią się także progi unijne. Zgodnie z obwieszczeniem prezesa UZP od 1 stycznia 2026 r. do 31 grudnia 2027 r. średni kurs złotego w stosunku do euro, stanowiący podstawę przeliczania wartości zamówień publicznych lub konkursów, wynosi 4,31.

W tym okresie obowiązywać będą następujące wartości progów unijnych:

Progi z art. 4 dyrektywy 2014/24/UE (zamówienia klasyczne udzielane przez zamawiających publicznych).
•    5 404 000 euro (23 291 240 zł): Stosowany do zamówień klasycznych na roboty budowlane udzielanych przez zamawiających publicznych.
•    140 000 euro (603 400 zł): Stosowany do zamówień klasycznych na dostawy i usługi lub organizowania konkursów przez instytucje administracji centralnej; w obronności dotyczy wyłącznie produktów z załącznika III.
•    216 000 euro (930 960 zł): Stosowany do zamówień klasycznych na dostawy i usługi lub organizowania konkursów przez zamawiających poniżej szczebla centralnego; w obronności dotyczy produktów nieobjętych załącznikiem III.
•    750 000 euro (3 232 500 zł): Stosowany do zamówień klasycznych na usługi społeczne i inne szczególne usługi z załącznika XIV.

II. Progi z art. 13 dyrektywy 2014/24/UE (zamówienia klasyczne udzielane przez zamawiających subsydiowanych).
•    5 404 000 euro (23 291 240 zł): Stosowany do zamówień klasycznych na roboty budowlane udzielanych przez zamawiających subsydiowanych w okolicznościach z art. 6 ustawy.
•    216 000 euro (930 960 zł): Stosowany do zamówień klasycznych na usługi związane z robotami budowlanymi udzielanych przez zamawiających subsydiowanych w okolicznościach z art. 6 ustawy.

III. Progi z art. 15 dyrektywy 2014/25/UE (zamówienia sektorowe udzielane przez zamawiających sektorowych).
•    432 000 euro (1 861 920 zł): Stosowany do zamówień sektorowych na dostawy i usługi lub organizowania konkursów.
•    5 404 000 euro (23 291 240 zł): Stosowany do zamówień sektorowych na roboty budowlane.
•    1 000 000 euro (4 310 000 zł): Stosowany do zamówień sektorowych na usługi społeczne i inne szczególne usługi z załącznika XVII.

IV. Progi z art. 8 dyrektywy 2009/81/WE (zamówienia w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa).
•    432 000 euro (1 861 920 zł): Stosowany do zamówień na dostawy i usługi udzielanych przez zamawiających publicznych lub sektorowych w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa.
•    5 404 000 euro (23 291 240 zł): Stosowany do zamówień na roboty budowlane udzielanych przez zamawiających publicznych lub sektorowych w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa.

mp/