Żubry wracają do polskiego krajobrazu. Czy ludzie są gotowi żyć z nimi za pan brat?

Skuteczna ochrona żubrów to nie tylko odbudowa populacji, ale i wyzwania społeczne: uwzględnianie potrzeb ludzi mieszkających na obszarach występowania tych zwierząt czy edukacja. Wnioski z badania w woj. zachodniopomorskim opisano na łamach „Ecology and Society”.

Naukowcy skupili się na obszarze, na którym żubry nie występowały przez ponad sto lat, aż zostały ponownie sprowadzone w 1980 roku, a następnie ich populacja została powiększona w ramach projektu LIFE_BISON_NW_PL, rozpoczętego w 2014 roku. Pod lupę wzięto sześć gmin, na których terenie występują wolno żyjące stada. W okresie badań liczebność lokalnej populacji wzrosła tam ze 184 do 265 osobników.

W badaniu wzięli udział przedstawiciele różnych grup zawodowych i społecznych: rolnicy, myśliwi, pracownicy Lasów Państwowych, samorządowcy, przedstawiciele organizacji pozarządowych, instytucji doradztwa rolniczego oraz osoby zaangażowane w ochronę przyrody i edukację.

Badania ankietowe przeprowadzono w dwóch etapach – w roku 2015 i 2018; łącznie zebrano odpowiednio 142 i 170 ankiet. Respondenci odpowiadali na pytania dotyczące m.in. stosunku do żubrów, ich ochrony, pozytywów i problemów wynikających z obecności tych zwierząt oraz gotowości do zaakceptowania dalszego wzrostu populacji. W obu etapach ankietowano różne osoby, nie była to więc obserwacja zmian poglądów tych samych uczestników.

Wśród dostrzeganych problemów największym okazały się szkody w uprawach. Pojawiały się również obawy dotyczące bezpieczeństwa na drogach, możliwości kolizji z żubrami oraz zagrożeń dla ludzi. Wymieniano też szkody w lasach. Szczególnie krytyczne opinie wyrażali rolnicy oraz pracownicy LP, którzy z obecnością żubrów stykają się bezpośrednio.

Okazało się też, że negatywne opinie na temat żubrów częściej wyrażały osoby regularnie spotykające te zwierzęta, zwłaszcza rolnicy i myśliwi. Dla turysty żubr może być wyjątkową atrakcją i powodem do odwiedzenia regionu, ale dla rolnika, którego uprawy są niszczone, oznacza przede wszystkim konkretne straty finansowe.

Główna autorka publikacji dr Joanna Tusznio z Wydziału Biologii UJ zwraca jednak uwagę, że obecność dzikich zwierząt w bliskiej okolicy to również wyraźne pozytywy. – Nie chciałabym użyć słowa „korzyści”, ponieważ te pozytywne aspekty są często zupełnie niematerialne i niefinansowe – zastrzegła.

Z analiz danych wyłania się ogólnie pozytywne nastawienie do żubrów. W 2018 roku aż 84 proc. respondentów deklarowało, że spotkało żubra na wolności, a 82 proc. wiedziało, gdzie w pobliżu miejsca zamieszkania przebywają te zwierzęta. Zdecydowana większość dostrzegała plusy związane z ich obecnością. Żubr był postrzegany nie tylko jako cenny element przyrody, ale również jako wizytówka regionu i magnes przyciągający turystów.

- Okazuje się, że umiemy się po prostu cieszyć z obecności dzikich zwierząt, takich jak żubry, które do tego są również gatunkiem symbolicznym i rozpoznawalnym w całej Polsce – podsumowała dr Tusznio.

Zdaniem badaczy takie postawy można kapitalizować, np. w postaci turystyki.

– Nasze badanie pokazuje, że w okresie wzrostu liczebności żubrów, wzrosła również liczba wskazań na możliwe korzyści płynące z turystyki, wynikające z obecności tego gatunku. Wynik ten pokazuje, że postawy wobec dzikich zwierząt nie są wyłącznie jednostronne. Badani przez nas interesariusze jednocześnie mogą dostrzegać zagrożenia i obawiać się strat, ale również rośnie wśród nich świadomość możliwych korzyści – mówi autorka badania.

Autorzy badania zwrócili uwagę na fakt, że programowi reintrodukcji towarzyszyły w regionie akcje edukacyjne, np. warsztaty dla różnych grup społecznych. Zadbano też o komunikację. Mieszkańcom zapewniono dostęp do aktualnych informacji nt. populacji żubrów (np. poprzez stronę Dzika Zagroda), a także do osób wyszkolonych do ingerencji w sytuacjach konfliktowych.

W tym kontekście ciekawe okazało się porównanie wyników z 2015 i 2018 roku. W drugim etapie badania wzrosła wiedza respondentów na temat żubrów, ich lokalizacji oraz możliwości uzyskiwania informacji o stadach. Więcej osób dostrzegało również korzyści turystyczne i pozytywny wpływ projektu na ochronę przyrody oraz atrakcyjność regionu. A jednak poparcie dla dalszego zwiększania liczebności populacji żubrów zmalało. Częściej pojawiały się także opinie, że zwierzęta powinny przebywać w większej odległości od ludzkich domów.

Wyniki ujawniają więc paradoks: większa wiedza o gatunku i świadomość korzyści płynących z jego ochrony nie muszą automatycznie oznaczać większej akceptacji dla jego obecności. Można popierać ochronę żubra jako gatunku, a jednocześnie nie chcieć, aby jego populacja dalej rosła w bezpośrednim sąsiedztwie własnego gospodarstwa.

Pozostałymi autorami publikacji są Karolina Chuda i dr Magdalena Lenda z Instytutu Ochrony Przyrody PAN (IOP PAN) w Krakowie, a także prof. dr hab. Małgorzata Grodzińska-Jurczak, Mariusz D. Boćkowski i Aniela Klara Skałkowska z Wydziału Biologii UJ.

Do badań naukowcy zostali zaproszeni przez Zachodniopomorskie Towarzystwo Przyrodnicze. - Uzyskane wyniki były podstawą do oceny skuteczności działań kierowanych do społeczeństwa w ramach projektu LIFE+, którego głównym zadaniem była ochrona i poprawa stanu populacji żubrów w północno-zachodniej Polsce – podkreśla Joanna Tusznio.

Potwierdziła ona, że zarządzanie konfliktami dotyczącymi obecności dzikich zwierząt w danej okolicy to długotrwały proces.

- Nie da się osiągnąć spektakularnych sukcesów jednorazowymi działaniami. Systematyczna edukacja i dialog ze społecznościami lokalnymi powinny być stałymi działaniami, towarzyszącymi przywracaniu do środowiska i ochronie dzikich gatunków. Działania projektu, które były monitorowane w naszych badaniach, pokazują, że można zwiększać liczebność takich dużych zwierząt jak żubr, bez eskalacji konfliktów i problemów, pomimo realnie większych szans na szkody czy spotkania ze zwierzętami przy rosnącej ich liczbie w regionie. Ważne, aby obawy i problemy mieszkańców i kluczowych grup interesariuszy były brane pod uwagę przez organizacje zaangażowane w ochronę populacji - powiedziała.

Autorzy publikacji podsumowali, że skuteczna ochrona dużych dzikich ssaków nie może ograniczać się do odbudowy populacji i zapewnienia warunków siedliskowych. Równie ważne jest uwzględnianie potrzeb ludzi mieszkających na obszarach występowania tych zwierząt. Konieczne są sprawne systemy rekompensat za szkody rolnicze, rozwiązania ograniczające niszczenie upraw, takie jak ogrodzenia i strefy buforowe, oraz działania poprawiające bezpieczeństwo na drogach. Istotne jest również rozwijanie turystyki przyrodniczej, tak aby lokalne społeczności mogły czerpać wymierne korzyści ekonomiczne z obecności zwierząt.

Naukowcy zwrócili także uwagę na potrzebę włączania mieszkańców, zwłaszcza rolników, w podejmowanie decyzji dotyczących ochrony przyrody. Współpraca administracji, samorządów, naukowców i lokalnych interesariuszy może pomóc w ograniczaniu konfliktów i wypracowaniu zasad współistnienia akceptowalnych dla wszystkich.

Dr Tusznio podkreśla, że w przypadku takiego gatunku, jak żubr, monitorowanie reakcji społeczeństwa na zwiększającą się liczbę osobników w krajobrazie regionu jest kluczowe, m.in. z uwagi na możliwe konflikty oraz obawy mieszkańców. - Takich badań w Polsce jest nadal niewiele. Dlatego chcieliśmy podzielić się wynikami również z szerszą społecznością naukową - podsumowała.

Anna Ślązak (PAP)

zan/ agt/