Cmentarz Centralny w Szczecinie – największa nekropolia w Polsce

Założony w 1901 r. Cmentarz Centralny w Szczecinie jest największą nekropolią w Polsce. Zajmuje ponad 172 ha i jest jedną z najbardziej monumentalnych realizacji idei cmentarza-ogrodu. W tym roku nekropolia została wpisana na listę Pomników Historii. 

Wielki cmentarz dla Szczecina zaprojektował architekt i miejski radca budowlany Wilhelm Meyer-Schwartau. Decyzję o jego utworzeniu podjęto w 1899 roku. Powodem był szybki wzrost liczby mieszkańców miasta i zapełnienie dotychczasowych miejsc pochówków. Cmentarz Centralny oficjalnie otwarto 6 grudnia 1901 r. 

Nekropolia zajmuje ponad 172 ha i jest jedną z najbardziej monumentalnych realizacji idei cmentarza-ogrodu. Hauptfriedhof (cmentarz Główny) w założeniach miał być nie tylko miejscem spoczynku, ale też parkiem.

- Od początku zakładano, że cmentarz będzie pełnił też rolę ogrodu, parku, miejsca zadumy, ogrodu dendrologicznego. Na jego terenie jest ponad 400 gatunków różnego rodzaju krzewów i drzew, które tworzą spójną strukturę przyrodniczą. Wchodząc na teren nekropoli, czujemy się jak w ogrodzie dendrologicznym – powiedziała w rozmowie z PAP przewodniczka po Cmentarzu Centralnym Joanna Olszowska. 

Szczeciński cmentarz ma nawiązywać swym wyglądem do parku, stąd różnorodność rosnących tu drzew i krzewów. Obecnie wśród rzadko spotykanych gatunków można zobaczyć m.in.: chmielograb europejski, mydleniec wiechowaty, sosnę himalajską, miłorząb dwuklapowy, jodłę koreańską i świerk serbski. W 2010 r. we wschodniej części cmentarza wytyczono ścieżki botaniczną i historyczną.

- Turystów zadziwia, że jest tu tak dużo zieleni. Są zdumieni, że cmentarz potrafi być tak piękny, zielony, ciekawy, że nie wygląda jak zwykła nekropolia, a mieszkańcy przychodzą tu m.in. na spacery, czy poczytać książkę – podkreśliła Olszowska.

Aranżacja miała odnosić się do nekropolii Ohlsdorf w Hamburgu. Alejki zaprojektowano na planie koła, znalazły się tam również liczne mostki, a także punkty widokowe. Zasadniczą koncepcją planistyczną najstarszej części cmentarza, było symetryczne rozmieszczenie kwater po bokach osi głównej.

Pierwszy zarządca nekropolii, a jednocześnie drugi jej architekt Georg Hannig, uregulował m.in. wysokość pomników nagrobnych i określił, z jakich materiałów mogły być wykonane - nie dopuszczano polerowanych marmurów ani granitów, preferując wapienie i piaskowce. Wydano też specjalny regulamin, aby nie zaburzyć harmonii projektu – ściśle określone były w nim cechy stawianych nagrobków.

Najstarszy zachowany w pierwotnym miejscu nagrobek ustawiony został 27 grudnia 1901 r. Wśród zabytkowych nagrobków wyróżnia się m.in. modernistyczna pozioma płyta poświęcona Gertrud Ziegenruecker. Całą jej powierzchnię wypełnia jej imię i nazwisko wykonane w głębokim reliefie. Ciekawym zabytkiem jest też nagrobek rodziny Riess, który wieńczy rzeźba przedstawiająca czterech chłopców – została wykonana na podstawie fotografii synów Erny i Waltera Riessów. Umieszczono ją na nagrobku Waltera, który zmarł tuż przed swoimi 44 urodzinami. Jego żona spoczęła na cmentarzu 55 lat później.

Na terenie cmentarza znajduje się też lapidarium, otwarte w 2007 r. na terenie dawnego gaju urnowego. Odtworzono układ przestrzenny założenia, zrekonstruowano mostek i tzw. grzybek, czyli okrągły daszek z ławką, odnowiono zabytkową fontannę. Wzdłuż ścieżek ustawiono nagrobki, usunięte niegdyś ze swych dawnych miejsc w różnych zakątkach cmentarza. Znalazł się tam m.in. pomnik nagrobkowy jednej z najważniejszych postaci historii miasta, nadburmistrza Hermanna Hakena, na którym jego podobizna znajduje się obok podobizny jego żony Johanny.

Najbardziej rozpoznawalną budowlą cmentarza jest kaplica, zaprojektowana przez Meyera-Schwartaua, ukończona w 1902 r. Elewacja inspirowana jest architekturą romańską i zwieńczona wysoką kopułą. Na głównej osi widokowej nekropolii znajduje się charakterystyczna rozległa wolna przestrzeń z fontanną. Na uwagę zasługuje też zbudowana w stylu neoromańskim brama główna o szerokości 77 metrów z dwoma skrzydłami (głównym projektantem również był Meyer-Schwartau). Budowla uległa zniszczeniu podczas nalotów alianckich, jej odbudowę rozpoczęto w 1959 r., nie decydując się na odtworzenie kopuły z krzyżem.

Na cmentarzu znajduje się blisko 30 pomników pamięci i tablic. Największym z nich, usytuowanym na osi głównej alei, naprzeciwko kaplicy jest 18-metrowy Pomnik Braterstwa Broni autorstwa Sławomira Lewińskiego. Między pomnikiem, nawiązującym do wyglądu husarskich skrzydeł a fontanną spoczywa 3012 żołnierzy sowieckich i 367 żołnierzy polskich.

- Mamy pomniki historyczne, które mówią o historii sprzed II wojny światowej, ale i te dotyczące historii Polski. Nie znajdują się one w mieście, ale właśnie na Cmentarzu Centralnym. Tutaj mamy przestrzeń i tu odbywają się upamiętniające uroczystości – przekazała Olszowska.

Wśród pomników znajdują się także m.in.: Tym, którzy nie powrócili z morza, Armii Krajowej, Pamięci Sybiraków, Ofiar Hitlerowskich Obozów Koncentracyjnych, Ofiar Katastrofy Promu Jan Heweliusz. W alei prowadzącej od drugiej bramy cmentarza stoi też Krzyż Żelazny, który przez wiele lat był symbolem pamięci ofiar Grudnia'70 (choć został wzniesiony jako upamiętniający poległych w czasie wojny francusko-pruskiej 1870-71).

Po 1945 r. polskie pochówki przeprowadzano na wolnych terenach, później zaczęto likwidować starsze, niemieckie kwatery. Do nekropolii przyłączono dawny cmentarz garnizonowy i tereny wojskowe.

W 2026 r. Prezydent RP na wniosek Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego podjął decyzję o wpisaniu Cmentarza Centralnego na listę Pomników Historii. Znajdują się na niej 134 obiekty z całej Polski. W województwie zachodniopomorskim były dotychczas tylko trzy (zespół katedralny w Kamieniu Pomorskim, dawne opactwo Cystersów w Kołbaczu, kolegiata pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej Świata oraz mury obronne z bramami i basztami w Stargardzie).

Pomnik Historii to najwyższa forma ochrony zabytków i dowód uznania dla szczególnych wartości i znaczenia dla kultury. Nekropolia jest pierwszym obiektem ze Szczecina, który został wyróżniony tym statusem. 

Cmentarz Centralny już się nie rozszerza. Pochówki możliwe są jedynie po ekshumacjach i likwidacji nieopłaconych mogił.(PAP)

Misz/ aszw/