PISA 2025: 15-latkowie z Polski dobrze rozwiązują problemy, wykorzystując narzędzia informatyczne

Polscy 15-latkowie, jeśli chodzi o rozwiązywanie problemów z wykorzystaniem narzędzi informatycznych, są w czołówce krajów UE. Osiągnęli wyższe wyniki niż średnia dla krajów UE i krajów OECD. Badanie tej umiejętności towarzyszyło międzynarodowemu badaniu PISA 2025.

We wtorek przedstawiono wyniki wszystkich krajów, które uczestniczyły w tym badaniu.

Badanie PISA (Program Międzynarodowej Oceny Umiejętności Uczniów) pokazuje poziom i zróżnicowanie umiejętności piętnastolatków, które rozwijane są w trakcie edukacji szkolnej i poza szkołą. W każdej edycji PISA nacisk położony jest na jedną z trzech badanych dziedzin: umiejętności matematyczne, rozumienie czytanego tekstu lub rozumowanie w naukach przyrodniczych. Przy okazji badana są też inne umiejętności uczniów oraz dobrostan, postawy wobec szkoły i uczenia się.

W badaniu PISA 2025 dziedziną innowacyjną było „Uczenie się w cyfrowym świecie” (Learning in the Digital World). Jej celem jest sprawdzenie, na ile skutecznie uczniowie potrafią samodzielnie rozwiązywać problemy oraz uczyć się, wykorzystując narzędzia komputacyjne (narzędzia informatyczne takie jak schematy blokowe, języki programowania blokowe i tekstowe, symulacje, interaktywne mapy pojęciowe) oraz stosując działania komputacyjne (podejście/metody informatyczne używane do rozwiązywania problemów, takie jak dekompozycja problemu, wychwytywanie wzorów, tworzenie abstrakcyjnego modelu sytuacji problemowej, a także tworzenie i optymalizacja algorytmów oraz tworzenie efektywnych implementacji komputerowych).

W Polsce średni wynik piętnastolatków w rozwiązywaniu problemów z wykorzystaniem narzędzi informatycznych wyniósł 507 punktów. Jest on istotnie wyższy od średniej dla krajów UE (średnia to 492 punkty) i OECD (średnia to 500 punktów). Tylko dwa kraje UE osiągnęły wynik istotnie wyższy od wyniku Polski: Estonia i Czechy. Najlepsze wyniki osiągają kraje i regiony azjatyckie (spośród krajów UE jedynie Estonia uzyskała porównywalny z nimi wynik).

Średnie wyższe niż Polska uzyskały: Makao, Singapur, cztery chińskie prowincje (Pekin, Szanghaj, Jiangsu, Zhejiang), Japonia, Tajwan, Hongkong, Estonia, Korea Południowa, Australia, Nowa Zelandia, Kanada, Wielka Brytania, Szwajcaria i Czechy, a porównywalne: Stany Zjednoczone, Litwa, Irlandia, Austria, Belgia, Łotwa, Finlandia, Holandia, Dania, Luksemburg, Szwecja i Portugalia.

Badanie pokazało, że co piąty polski piętnastolatek nie posiada umiejętności wykorzystywania narzędzi komputacyjnych do rozwiązywania nawet prostych problemów (20 proc. uczniów planuje się poniżej 2. poziomu umiejętności w 6 stopniowej skali). Jednocześnie 29 proc. polskich uczniów przejawia ekspercki lub bardzo wysoki poziom umiejętności (plasuje się na poziomach 5. lub 6.).

Z jednej strony w niektórych krajach odsetek uczniów nieposiadających podstawowych umiejętności w zakresie komputacyjnego rozwiązywania problemów przekracza 30 proc. (Chorwacja, Malta, Grecja), 40 proc. (Rumunia, Cypr), a nawet zbliża się do 50 proc. (Bułgaria). Z drugiej strony odnotowano wyniki poniżej 15 proc. (Irlandia), a w przypadku Estonii – nawet poniżej 10 proc.

Wyniki chłopców w zakresie komputacyjnego rozwiązywania problemów w Polsce oraz średnio w krajach UE są istotnie wyższe od wyników dziewcząt. Wśród chłopców jest wyższy odsetek uczniów na najwyższym, 6. poziomie umiejętności.

Widoczna jest też wyraźna różnica w osiąganych wynikach ze względu na typ szkoły, do której uczniowie uczęszczają – średni wynik uczniów liceów to 539 punktów, techników – 499 punktów, a branżowych szkół I stopnia – 421 punktów. Na tle innych dziedzin różnica w wynikach między uczniami liceów i techników jest mniejsza.

Z badania wynika, że w polskich szkołach codzienne wykorzystanie urządzeń cyfrowych do nauki na lekcjach jest rzadsze niż w innych krajach i opiera się głównie na wyszukiwaniu informacji oraz tworzeniu tekstów i prezentacji.

Jednocześnie uczniów w Polsce, na tle rówieśników z innych krajów, szczególnie wyróżnia duża częstotliwość codziennego wykorzystania urządzeń cyfrowych do spędzania czasu wolnego w szkole. Jedynie 16 proc. piętnastolatków wskazało, że „wcale” nie korzysta z nich w tym celu, co stanowiło jeden z najniższych odsetków wśród krajów uczestniczących w badaniu (UE – 34 proc., OECD – 36 proc.).

Towarzyszą temu wysokie, znacznie wyższe niż średnio w krajach UE i OECD, odsetki piętnastolatków, którzy wskazywali, że rozpraszają się, korzystając z urządzeń cyfrowych w czasie lekcji (Polska – 74 proc., UE – 59 proc., OECD – 61 proc.).

Na potrzebę bycia online i odpowiadania na wiadomości w czasie lekcji wskazywało 62 proc. polskich piętnastolatków (UE - 49 proc., OECD - 44 proc.). Dziewczęta częściej niż chłopcy zgłaszały niepokój z powodu braku telefonu oraz potrzebę bycia online. Częstsze odczuwanie przymusu bycia online i odpowiadania na wiadomości wiązało się z niższymi wynikami we wszystkich dziedzinach PISA.

Jak wskazują badacze z Instytutu Badań Edukacyjnych w Polsce związek między wynikami uczniów a korzystaniem z urządzeń cyfrowych (zarówno poza szkołą do nauki lub w czasie wolnym, jak i w szkole na lekcjach lub w czasie wolnym) przybiera kształt odwróconej litery U – słabsze wyniki osiągają uczniowie deklarujący korzystanie z urządzeń cyfrowych bardzo rzadko lub wcale oraz ci, którzy deklarują spędzanie przed ekranem znacznej liczby godzin.

Uczniowie w Polsce wyraźnie gorzej niż ich rówieśnicy z innych krajów oceniali dostęp do zasobów cyfrowych w szkole, a także kompetencje cyfrowe nauczycieli i wsparcie techniczne w korzystaniu z tych zasobów.

Polscy piętnastolatkowie relatywnie często na tle rówieśników z innych krajów deklarują korzystanie z narzędzi sztucznej inteligencji (AI) do nauki. Ponad połowa (55 proc.) uczniów deklarowała, że korzysta z chatbotów opartych na AI w celu wspomagania się w nauce co najmniej raz w tygodniu (UE i OECD – 45 proc.).

PISA 2025 pokazała - podobnie jak poprzednia edycja badania PISA 2022 - że, szczególnym wyzwaniem dla polskiej edukacji pozostają obszary związane z dobrostanem oraz postawami wobec szkoły i uczenia się.

Na tle rówieśników z innych krajów 15-latkowie deklarują niski poziom zadowolenia z życia. To jeden z niższych wyników w UE, choć jednocześnie wartość tego wskaźnika jest istotnie wyższa niż w PISA 2022. Chłopcy w Polsce deklarowali wyższą satysfakcję z życia niż dziewczęta.

Badanie pokazało, że polscy uczniowie stosunkowo często deklarowali ogólne zainteresowanie światem („Ciekawi mnie wiele różnych rzeczy” – 74 proc. odpowiedzi twierdzących w Polsce, średnia UE – 71 proc., średnia OECD – 74 proc.), ale jednocześnie rzadziej wykazywali pozytywny stosunek do samego procesu uczenia się i aktywnego zdobywania nowej wiedzy („Lubię uczyć się nowych rzeczy” – Polska – 59 proc., UE – 67 proc., OECD – 69 proc.). Biorąc pod uwagę wskaźnik wytrwałości, Polska zajmuje ostatnie miejsce wraz ze Słowenią. Przykładowo w Polsce 50 proc. piętnastolatków deklarowało, że „wkłada dodatkowy wysiłek, gdy praca staje się trudna” (UE – 56 proc., OECD – 59 proc.), zaś 44 proc., że „pracuje nad zadaniem, dopóki go nie skończy” (UE – 57 proc., OECD – 60 proc.).

Polska znajduje się w grupie krajów o najniższych wynikach w zakresie poczucia przynależności do szkoły. Jedynie 64 proc. piętnastolatków wskazywało, że ma poczucie bycia częścią szkoły (UE – 75 proc., OECD – 76 proc.). Jednocześnie odpowiedzi uczniów dotyczące niektórych aspektów przynależności do szkoły i relacji między uczniami wskazują na pewną poprawę względem wcześniejszych edycji PISA – wartość wskaźnika przynależności do szkoły w PISA 2025 jest istotnie wyższa niż w dwóch poprzednich edycjach badania. Wyższym poczuciem przynależności do szkoły charakteryzują się chłopcy w porównaniu do dziewcząt, a także uczniowie techników w porównaniu do uczniów liceów.

Odpowiedzi polskich uczniów wskazują na krytyczną ocenę przygotowania przez szkołę do dorosłego życia oraz praktycznej użyteczności zdobywanej w niej wiedzy i umiejętności. W Polsce aż 63 proc. piętnastolatków wskazało, że „szkoła niewiele zrobiła, aby przygotować ich do dorosłego życia po jej opuszczeniu” (UE – 52 proc., OECD – 49 proc.), a 38 proc. zgadza się ze stwierdzeniem, że „szkoła okazała się stratą czasu” (UE – 26 proc., OECD – 24 proc.).

Polska na tle innych krajów charakteryzuje się też wysokim poziomem nieobecności i spóźnień uczniów. W PISA 2025 aż 31 proc. polskich piętnastolatków zadeklarowało, że w ciągu dwóch tygodni poprzedzających badanie opuściło co najmniej jeden dzień nauki w szkole (średnia UE i OECD – 22 proc.). 45 proc. podało, że opuściło co najmniej jedną lekcję (UE – 26 proc., OECD – 24 proc.), a 61 proc. przyznało się do spóźnienie się do szkoły (UE – 51 proc., OECD – 50 proc.). Wyniki te w Polsce utrzymują się na podobnym poziomie, co w PISA 2022 i wyższym niż w PISA 2018.

Większość polskich piętnastolatków deklaruje, że czuje się bezpiecznie w szkole, mimo to wynik Polski jest poniżej średniej dla krajów UE i OECD. Jednocześnie widoczna jest pewna poprawa – wartość wskaźnika szkolnego poczucia bezpieczeństwa w PISA 2025 była istotnie wyższa w porównaniu z PISA 2022. Podobnie jak we wcześniejszych edycjach PISA uczniowie w Polsce na tle rówieśników z innych krajów stosunkowo rzadko deklarują doświadczenie przemocy rówieśniczej (dręczenie rówieśnicze, tzw. bullying). Polska znajduje się wśród krajów o relatywnie niskim występowaniu tego zjawiska. Ponad połowa uczniów (56 proc.) w ciągu roku przed badaniem nie doświadczyła żadnej z analizowanych form przemocy. Natomiast 17 proc. piętnastolatków w Polsce wskazywało, że w ciągu ostatniego roku doświadczyło którejś z form dręczenia przynajmniej kilka razy w miesiącu (średnia UE i OECD: 20 proc.).

PISA (Programme for International Student Assessment - Program Międzynarodowej Oceny Umiejętności Uczniów) to jeden z najważniejszych edukacyjnych programów badawczych i największe międzynarodowe badanie umiejętności uczniów na świecie. Jego organizatorem jest Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD). Badanie jest przeprowadzane cyklicznie, co trzy lata, w kilkudziesięciu krajach i regionach świata. W Polsce w 2025 roku przeprowadził Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy na zlecenie Ministerstwa Edukacji Narodowej.

W PISA 2025 uczestniczyło 91 krajów i regionów, a liczba przebadanych uczniów przekroczyła 760 tys. Polskę reprezentowało 7103 uczniów z 217 szkół. W polskich szkołach badanie zrealizowano między 3 marca a 25 kwietnia 2025 r. (PAP)

dsr/ pak/ kcz/